- Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. w Polsce nadal obowiązywała marka polska, a złoty wszedł do obiegu dopiero w kwietniu 1924 r.
- Przy wymianie jeden złoty był wart aż 1,8 mln marek polskich, które zostały zniszczone przez hiperinflację.
- Przed reformą zgromadzono około 20 ton złota i 120 ton srebra, które miały stanowić część zabezpieczenia nowej waluty.
Droga do złotego trwała niemal sześć lat. W międzyczasie Polacy oglądali banknoty o nominale milionów marek, państwo zmagało się z ogromnym deficytem, a przyszłą walutę przygotowywano, zanim istniał nawet bank, który miał ją emitować.
Niepodległa Polska płaciła markami
Odrodzone państwo odziedziczyło niezwykle skomplikowany system gospodarczy. Przez ponad sto lat ziemie polskie należały do trzech mocarstw, funkcjonowały na nich różne przepisy, systemy podatkowe i waluty.
W pierwszych latach niepodległości podstawowym środkiem płatniczym została marka polska. Jej emitentem była Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, przejęta przez polskie władze po niemieckich władzach okupacyjnych.
Rozwiązanie od początku traktowano jako tymczasowe. Prof. Wojciech Morawski, historyk gospodarki, przypomina w rozmowie opublikowanej przez Muzeum Historii Polski, że w przypadku marki polskiej „wszyscy wiedzieli, że stanowi ona rozwiązanie przejściowe”. Wojny o granice, odbudowa kraju oraz problemy budżetowe sprawiły jednak, że zastąpienie jej nowym pieniądzem trzeba było odłożyć.
Co ciekawe, już w lutym 1919 r. przesądzono, jak przyszła waluta będzie się nazywać.
Zamiast złotego miał być „lech”
Pierwszy pomysł był zupełnie inny. Dekret Naczelnika Państwa z 5 lutego 1919 r. przewidywał, że przyszłą jednostką monetarną będzie „lech”. Pomysł nie przetrwał nawet miesiąca.
28 lutego 1919 r. Sejm uchwalił ustawę, która wprowadziła nazwę „złoty”, a jego setną część nazwano groszem. Tym samym odwołano się do wielowiekowej polskiej tradycji monetarnej.
Państwo nie czekało z przygotowaniami. Banknoty przyszłego złotego zamówiono w drukarniach we Francji i Wielkiej Brytanii. Co szczególnie ciekawe, nosiły datę 28 lutego 1919 r. oraz nazwę Banku Polskiego SA, chociaż taka instytucja jeszcze wtedy nie istniała.
Banknoty musiały jednak przeleżeć kilka lat, zanim można było rzeczywiście wprowadzić je do obiegu.
Miliony marek za zwykłe zakupy
Największym problemem młodego państwa była inflacja. Finansowanie wydatków poprzez emisję kolejnych pieniędzy sprawiało, że marka polska szybko traciła wartość. Sytuację pogarszały koszty odbudowy kraju i wojen o granice.
W 1923 r. inflacja przerodziła się w hiperinflację. Prof. Morawski wskazuje, że tylko w listopadzie 1923 r. wzrost cen wyniósł około 360 proc. Nominały banknotów rosły w zawrotnym tempie. O ile kilka lat wcześniej największy banknot miał wartość 1000 marek, pod koniec kryzysu pojawiały się nominały liczone w milionach.
W grudniu 1923 r. premierem został Władysław Grabski. Jego rząd rozpoczął program naprawy finansów państwa, obejmujący ograniczenie wydatków, zwiększenie dochodów podatkowych, zahamowanie emisji pieniądza oraz przygotowanie reformy walutowej.
Do stworzenia stabilnej waluty potrzebne były także rezerwy.
20 ton złota na zabezpieczenie nowej waluty
Budowanie zaplecza dla przyszłego pieniądza rozpoczęło się niemal od początku niepodległości. W styczniu 1919 r. Józef Piłsudski wezwał społeczeństwo do przekazywania kosztowności na rzecz Skarbu Narodowego.
Według materiałów Narodowego Banku Polskiego do czasu reformy w 1924 r., razem z posiadanymi już zapasami bankowymi, udało się zgromadzić około 20 ton złota i 120 ton srebra. Miały one stanowić część zabezpieczenia Banku Polskiego i przyszłego złotego.
Bank Polski SA rozpoczął działalność 28 kwietnia 1924 r. Miał formę spółki akcyjnej i był skonstruowany w sposób mający ograniczać bezpośrednią zależność od rządu. Jego akcjonariuszami było około 176 tys. osób.
Złoty został oparty na parytecie złota. Początkowo jeden złoty odpowiadał około 0,29 grama czystego złota, a 100 zł odpowiadało wartości jednej uncji trojańskiej kruszcu.
1 złoty za 1,8 mln marek
Skala wcześniejszego upadku marki polskiej najlepiej widoczna była przy wymianie pieniędzy. Za 1 złotego trzeba było oddać 1,8 mln marek polskich.
Reforma nie była więc tylko zmianą nazwy banknotów. Miała odbudować zaufanie do pieniądza, zatrzymać hiperinflację i dać państwu stabilną podstawę do prowadzenia polityki gospodarczej.
Złoty stał się też symbolem zakończenia jednego z najtrudniejszych etapów budowania II Rzeczypospolitej. Polska odzyskała polityczną niepodległość w 1918 r., ale stworzenie własnego stabilnego systemu pieniężnego zajęło kolejne lata.
Dlatego historia polskiego złotego jest jednocześnie historią gospodarczego scalania kraju po zaborach. Nowe państwo musiało nie tylko wyznaczyć granice i stworzyć administrację, lecz także zbudować system finansowy oraz przekonać obywateli, że pieniądz emitowany przez odrodzoną Polskę będzie miał trwałą wartość.
Czytaj także:
Opłata za kofeinę i taurynę wzrośnie dziesięciokrotnie. Podrożeją nie tylko energetyki
„Koniec wojny w Ukrainie jest blisko”. Porozumienie ma objąć całą Europę
