• Regularne bicie polskich dukatów rozpoczął Zygmunt Stary w Krakowie w 1528 roku.
  • Monety ważyły około 3,5 grama i odpowiadały cenionemu w Europie standardowi węgierskiemu.
  • Dukaty bili kolejni polscy władcy, a za Stanisława Augusta produkowała je nowoczesna mennica warszawska.

Polski dukat miał średniowiecznego poprzednika

Za pierwszy polski złoty pieniądz uznaje się floren Władysława Łokietka, wybity prawdopodobnie około 1330 roku. Moneta przedstawiała króla siedzącego na tronie oraz św. Stanisława. Była wzorowana na złotych monetach węgierskich, ale jej emisja miała charakter wyjątkowy. Do naszych czasów zachował się tylko jeden znany egzemplarz, przechowywany w Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego w Krakowie.

Na regularny polski dukat trzeba było czekać prawie 200 lat. Przełom przyniosła reforma monetarna Zygmunta Starego z lat 1526-1528. Jej celem było uporządkowanie rozdrobnionego systemu pieniężnego i stworzenie zestawu monet o jasno określonych nominałach oraz zawartości kruszcu.

Dukat nie był przy tym tym samym co złoty polski. Złoty funkcjonował początkowo jako jednostka obrachunkowa równa 30 groszom, natomiast dukat był fizyczną monetą wykonaną ze złota. Ze względu na barwę kruszcu nazywano go czerwonym złotym. Historyk i autor „Encyklopedii staropolskiej” Zygmunt Gloger wyjaśniał to krótko: „Dukat, czyli po polsku czerwony złoty”. Srebro określano wówczas jako białe, a miedź jako czarną. Opis Glogera wskazuje również, że dłuższa seria polskich dukatów rozpoczęła się właśnie w 1528 roku.

Dukat Zygmunta Starego wyznaczył nowy standard

Pierwsze regularnie emitowane dukaty Zygmunta Starego wybito w mennicy krakowskiej. Zgodnie z ordynacją menniczą z 16 lutego 1528 roku miały odpowiadać standardowi węgierskiemu, który cieszył się dużym zaufaniem kupców. Z jednej grzywny krakowskiej złota planowano uzyskiwać 56 monet.

Jak podaje Zakład Narodowy im. Ossolińskich w opisie zachowanego dukata, moneta miała ważyć około 3,56 grama i powstawała ze złota o próbie 979, określanej wówczas jako 23,5 karata. Na awersie znajdowało się popiersie Zygmunta Starego w koronie i zbroi. Rewers przedstawiał wielopolową tarczę z herbami Polski, Litwy, Rusi i Prus Królewskich.

Na monecie umieszczono łacińską sentencję „Iustus ut palma florebit”, czyli „Sprawiedliwy jak palma zakwitnie”. Dukat był więc nie tylko pieniądzem, ale również nośnikiem królewskiego wizerunku, symboli państwa i politycznego przekazu.

Złote monety Zygmunta Starego bito także w Gdańsku. Zachowane egzemplarze gdańskie pochodzą z lat 1533-1548, ważą około 3,5 grama i przedstawiają królewskie popiersie oraz herb miasta podtrzymywany przez lwy, co potwierdza katalog numizmatyczny opisujący dukaty gdańskie.

Dlaczego dukaty ceniono w całej Europie?

Siła dukata wynikała z wysokiej zawartości złota i powtarzalnych parametrów. Moneta nie opierała swojej wartości wyłącznie na autorytecie władcy. Kupiec mógł ją zważyć, sprawdzić jakość kruszcu i przyjąć także poza krajem emisji. Polski dukat, zgodny ze standardem węgierskim, należał dzięki temu do rozpoznawalnego systemu złotego pieniądza funkcjonującego w znacznej części Europy.

Miało to ogromne znaczenie w handlu dalekosiężnym, rozliczeniach dworskich, dyplomacji i finansowaniu wojska. Srebrne oraz miedziane monety mogły tracić wartość wskutek pogarszania próby lub zmian kursów. Dukat zachowywał pozycję stabilnego pieniądza kruszcowego, choć jego cena wyrażona w polskich groszach i złotych z czasem rosła.

Po Zygmuncie Starym złote monety emitowano między innymi za Zygmunta Augusta, Stefana Batorego, Zygmunta III Wazy, Władysława IV, Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. Powstawały dukaty koronne, litewskie oraz miejskie, szczególnie gdańskie i toruńskie.

Szczyt kunsztu menniczego przypadł na panowanie Zygmunta III Wazy. Mennice wybijały wówczas również wielokrotności dukata oraz donatywy, czyli reprezentacyjne monety przeznaczone na podarunki i uroczyste okazje. Do najbardziej niezwykłych należy bydgoska moneta o wartości 50 dukatów z 1621 roku. Ważyła wielokrotnie więcej niż zwykły pieniądz i miała blisko 7 centymetrów średnicy. Muzeum Historii Polski podkreśla, że była ona dziełem wybitnego medaliera Samuela Ammona i świadectwem prestiżu ówczesnej Rzeczypospolitej.

Stanisław August i ostatni rozdział królewskiego dukata

Nowy etap rozpoczął się w 1766 roku, gdy za Stanisława Augusta uruchomiono mennicę warszawską i przeprowadzono kolejną reformę systemu pieniężnego. Dukaty nadal zachowywały charakter pełnowartościowych złotych monet. Egzemplarze z pierwszych lat panowania króla ważyły około 3,45 grama, a na ich rewersie widniała informacja, że jest to polska moneta złota wybita według stopy cesarskiej. Parametry i lata emisji 1766-1772 przedstawia katalog dukatów Stanisława Augusta.

Późniejsze dukaty warszawskie, ważące około 3,48 grama, powstawały aż do 1795 roku. W 1794 roku wybito także trzydukatówki nazywane stanisladorami. Monety te powstały w wyjątkowych warunkach, gdy na potrzeby państwa przekazywano złote naczynia, kosztowności i obrączki.

Abdykacja Stanisława Augusta oraz trzeci rozbiór zakończyły historię dukata królewskiej Rzeczypospolitej. Sama tradycja przetrwała jednak dłużej. W 1831 roku mennica warszawska wybiła jeszcze dukaty powstańcze, wzorowane na monetach holenderskich. Były one ostatnim polskim akcentem w wielowiekowej historii pieniądza, który łączył wartość złota, zaufanie kupców i prestiż państwa.

Czytaj także:

Remont Sali Kongresowej miał kosztować 45 mln zł. Warszawa zapłaci ponad 10 razy tyle

Pomoc dla Ukraińców ma zostać rozszerzona. Nowe przepisy to koszt blisko 100 mln zł

Fabryki znów zaczęły zatrudniać. PMI dla Polski zaskoczył ekonomistów