- Dyrektor PIE wskazuje, że w Polsce brakuje systematycznych ocen skuteczności wielu programów i regulacji po ich wprowadzeniu.
- OECD ocenia korzyści z dostępu i ponownego wykorzystania danych sektora publicznego na 0,1-1,5 proc. PKB.
- Polska ma dobre wyniki w udostępnianiu otwartych danych, ale słabiej wypada w wykorzystywaniu ich przez administrację do podejmowania decyzji.
Państwo nie sprawdza, czy programy działają
Problem dotyczy przede wszystkim tzw. ewaluacji ex post, czyli badania efektów programu lub regulacji już po ich wprowadzeniu.
„W Polsce praktycznie nie robimy ewaluacji ex post instrumentów interwencji, nie sprawdzamy, czy działają” – powiedział Maciej Sobolewski, dyrektor Polskiego Instytutu Ekonomicznego, w rozmowie z Money.pl.
Jako przykłady tematów wymagających dokładnej oceny wskazano m.in. program Rodzina 500 plus, później 800 plus, podwyżki płacy minimalnej oraz ulgę podatkową na badania i rozwój. W tym ostatnim przypadku kluczowe pytanie brzmi, czy preferencja rzeczywiście prowadzi do trwałego wzrostu nakładów firm na B+R i poprawy produktywności.
Do odpowiedzi potrzebne są jednak dane pozwalające połączyć informacje z różnych rejestrów i przeanalizować rzeczywiste efekty zmian. Według Sobolewskiego obecne ograniczenia prawne i organizacyjne często to uniemożliwiają.
Nawet 1,5 proc. PKB. Co naprawdę oznacza ta liczba?
Dyrektor PIE przywołał szacunki OECD dotyczące potencjalnej wartości danych publicznych. Organizacja ocenia, że dostęp do danych sektora publicznego i ich ponowne wykorzystanie mogą generować społeczne i gospodarcze korzyści odpowiadające od 0,1 do 1,5 proc. PKB. OECD przedstawia te szacunki w analizie dotyczącej dostępu do danych i ich udostępniania. „To jest pewna ukryta rezerwa wzrostu” – ocenił Sobolewski.
Ważne jest jednak zastrzeżenie: 1,5 proc. PKB nie jest prognozą mówiącą, że polska gospodarka automatycznie urośnie o taką wartość po jednej reformie. To górny pułap przedziału wynikającego z różnych badań analizowanych przez OECD. Efekt zależy m.in. od rodzaju danych, ich dostępności, jakości oraz sposobu wykorzystania.
Potencjalne korzyści mogą powstawać zarówno w administracji, poprzez lepsze kierowanie pieniędzy, jak i w przedsiębiorstwach czy nauce, które mogą wykorzystywać dane publiczne do tworzenia nowych usług i analiz.
Polska ma dane, ale nie zawsze potrafi je wykorzystać
Obraz Polski jest przy tym niejednoznaczny. Z jednej strony kraj wypada dobrze pod względem otwierania danych publicznych.
Według Digital Government Outlook 2026 OECD Polska osiągnęła w indeksie OURdata wynik 0,82, wyraźnie powyżej średniej OECD wynoszącej 0,53. W dostępności danych wynik Polski wyniósł 0,75, a w ich dostępności technicznej 0,91.
Znacznie słabiej wygląda jednak wykorzystywanie danych wewnątrz państwa. W szerszym Digital Government Index Polska uzyskała 0,56 punktu wobec średniej OECD na poziomie 0,70. W kategorii „data-driven public sector”, czyli administracji wykorzystującej dane jako strategiczne narzędzie podejmowania decyzji, wynik Polski to 0,51 przy średniej OECD 0,74.
Oznacza to, że sam fakt posiadania lub publikowania baz danych nie rozwiązuje problemu. Kluczowe jest stworzenie warunków, w których można bezpiecznie łączyć informacje z różnych rejestrów i badać efekty konkretnych polityk publicznych.
Anonimowe dane zamiast kolejnych programów w ciemno
Według Sobolewskiego potrzebny byłby dostęp badaczy do połączonych, zanonimizowanych rejestrów. Analizy mogłyby odbywać się w zabezpieczonym środowisku, bez możliwości wynoszenia danych osobowych. Takie rozwiązanie pozwalałoby ocenić, które programy przynoszą zakładane rezultaty, które wymagają zmian, a które nie uzasadniają ponoszonych wydatków.
To nabiera znaczenia także ze względu na sytuację finansów publicznych. Przy rosnących wydatkach na obronność, zdrowie, emerytury i inwestycje pytanie nie dotyczy wyłącznie tego, ile pieniędzy państwo wydaje, ale również tego, jaki efekt gospodarczy i społeczny przynosi każda wydana złotówka.
OECD już wcześniej wskazywała, że systematyczna ocena programów i inwestycji może poprawiać efektywność wydatków publicznych. W przeglądzie gospodarczym Polski organizacja rekomendowała między innymi systematyczne oceny ex post dużych inwestycji oraz lepsze ukierunkowanie części świadczeń.
Dane już w dużej mierze istnieją. Największym wyzwaniem pozostaje stworzenie przepisów i infrastruktury, które pozwolą administracji oraz badaczom bezpiecznie wykorzystać je do sprawdzania, czy polityka publiczna rzeczywiście działa.
Czytaj także:
Opłata za kofeinę i taurynę wzrośnie dziesięciokrotnie. Podrożeją nie tylko energetyki
„Koniec wojny w Ukrainie jest blisko”. Porozumienie ma objąć całą Europę
