- Do Rzecznika Praw Obywatelskich trafiają skargi na niedziałające butelkomaty, odległe punkty zbiórki i problemy z odzyskaniem pieniędzy.
- Konsumenci mają prawo otrzymać zwrot kaucji w gotówce, a awaria automatu nie zwalnia dużego sklepu z obowiązku przyjęcia opakowań.
- RPO zwróciła się do Ministerstwa Klimatu i Środowiska o wyjaśnienia i analizę problemów związanych z funkcjonowaniem systemu.
System kaucyjny pod lupą RPO. Konsumenci skarżą się na butelkomaty
Z opublikowanego 13 listopada komunikatu Rzecznika Praw Obywatelskich wynika, że system kaucyjny nadal nie jest w pełni dostępny dla wszystkich mieszkańców Polski.
Jednym z najczęściej zgłaszanych problemów są automaty do przyjmowania opakowań. Konsumenci informują o urządzeniach, które są nieczynne, przepełnione albo odmawiają przyjęcia prawidłowo oznaczonych butelek i puszek.
W takich przypadkach klient powinien mieć możliwość oddania opakowań w inny sposób. Według skarg trafiających do RPO nie zawsze jednak jest to możliwe. Zdarza się, że obsługa sklepu odmawia ręcznego przyjęcia butelek, a konsumenci muszą szukać kolejnego punktu zwrotu.
Problemy szczególnie dotykają osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami oraz mieszkańców mniejszych miejscowości. Dla części z nich konieczność ponownego dotarcia do sklepu oznacza dodatkowy wysiłek i koszty.
Rzeczniczka zwraca również uwagę na konstrukcję automatów. Niektóre urządzenia mogą być trudne w obsłudze dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich, niewidomych, słabowidzących i niskorosłych.
Bon zamiast gotówki. RPO wskazuje na problemy z odzyskiwaniem pieniędzy
Osobną kategorię skarg stanowi sposób wypłacania kaucji. Część automatów zamiast gotówki wydaje bony, które konsument musi następnie zrealizować przy kasie.
Problem pojawia się wtedy, gdy klient chce odzyskać pieniądze, ale sklep próbuje ograniczyć możliwość wykorzystania bonu do zakupów albo wymaga jego realizacji w określonym terminie.
Jak wskazała rzeczniczka praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram w wystąpieniu do resortu klimatu, cytowanym przez Serwis Samorządowy PAP:
Konieczność udania się do kasy sklepu w celu wymiany bonu na gotówkę […] to czynniki zniechęcające konsumentów do uczestnictwa w systemie.
Tymczasem przepisy nie pozwalają sklepom uzależniać zwrotu kaucji od dokonania kolejnych zakupów.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska wyjaśnia, że wydanie bonu jest dopuszczalne, ale nie pozbawia konsumenta prawa do odzyskania pieniędzy. Sklep musi umożliwić wypłatę należnej kwoty, również wtedy, gdy klient nie zamierza niczego kupować.
Resort wskazuje także, że samo wydrukowanie kuponu nie jest równoznaczne z faktycznym zwrotem kaucji.
Sklep musi przyjąć butelki nawet wtedy, gdy automat nie działa
Obowiązujące zasady przewidują, że sklepy o powierzchni sprzedaży powyżej 200 m², sprzedające napoje w opakowaniach objętych systemem, muszą zapewnić możliwość ich zwrotu.
Dotyczy to również sytuacji, w której automat kaucyjny jest zepsuty lub przepełniony.
Zgodnie z instrukcją opublikowaną przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska, klient może poprosić pracownika takiego sklepu o ręczne przyjęcie opakowań oraz wypłatę należnych pieniędzy.
Do odzyskania kaucji nie jest potrzebny paragon. Butelki i puszki nie muszą również pochodzić ze sklepu, w którym są oddawane.
System obejmuje trzy główne kategorie opakowań:
- Plastikowe butelki jednorazowe o pojemności do 3 litrów, kaucja 50 groszy.
- Metalowe puszki o pojemności do 1 litra, kaucja 50 groszy.
- Szklane butelki wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra, kaucja 1 zł.
Warunkiem odzyskania pieniędzy jest odpowiednie oznakowanie opakowania oraz zachowanie go w stanie umożliwiającym identyfikację.
Inne zasady obowiązują część małych sklepów. Placówki o powierzchni do 200 m² nie muszą zasadniczo przyjmować plastikowych butelek i puszek, chyba że dobrowolnie przystąpiły do zbiórki. Wyjątek dotyczy m.in. sklepów sprzedających napoje w szklanych butelkach wielokrotnego użytku.
Butelki zajmują miejsce, a punkt zwrotu jest daleko
RPO zwraca uwagę na jeszcze jeden problem. Konsumenci muszą przechowywać opakowania w stanie umożliwiającym ich identyfikację, przez co nie mogą po prostu zgniatać plastikowych butelek przed oddaniem. W efekcie puste opakowania zajmują znacznie więcej miejsca w mieszkaniach, a ich transport bywa uciążliwy.
Dodatkową barierą jest nierównomierne rozmieszczenie punktów zwrotu. W mniejszych miejscowościach mieszkańcy mogą kupić napój w lokalnym sklepie, ale po odzyskanie kaucji muszą udać się do innej placówki.
Rzeczniczka wskazuje, że samo istnienie punktu odbioru nie oznacza jeszcze rzeczywistej dostępności systemu. Istotne jest również to, czy konsument może samodzielnie do niego dotrzeć i bez dodatkowych przeszkód odzyskać pieniądze.
Problem ma także wymiar finansowy. Rodzina, która oddaje 40 plastikowych butelek i puszek objętych kaucją, powinna otrzymać 20 zł. Jeżeli zwrot wymaga dodatkowej podróży, część ekonomicznej korzyści może zostać zniwelowana przez koszty dojazdu.
RPO chce wyjaśnień od ministerstwa. Co dalej z systemem kaucyjnym?
Wystąpienie rzeczniczki dotyczy również procedury zgłaszania nieprawidłowości. Obowiązujące przepisy pozwalają informować wojewódzkie inspektoraty ochrony środowiska o naruszeniach związanych z funkcjonowaniem systemu. RPO wskazuje jednak, że nie określają one wystarczająco jasno sposobu składania skarg ani nie gwarantują szybkiego odzyskania pieniędzy.
W ocenie rzeczniczki konsumenci powinni dysponować prostym i skutecznym mechanizmem dochodzenia swoich praw. Dlatego Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła się do minister klimatu i środowiska Pauliny Hennig-Kloski o przeanalizowanie zgłoszonych problemów i przedstawienie stanowiska resortu.
Interwencja nie oznacza zawieszenia systemu kaucyjnego ani zapowiedzi jego likwidacji. RPO podkreśla znaczenie mechanizmu dla ochrony środowiska, ale oczekuje, że będzie on działał w sposób dostępny dla wszystkich konsumentów.
Czytaj także:
Polska traci wiarygodność ekonomiczną. Gorzej wypadły tylko dwa państwa
Co piąty polski inżynier szuka pracy za granicą. Firmy przegrywają walkę o specjalistów
Polska szykuje się na kolejną falę uchodźców. Nawet 2,5 mln osób



