Ochrona wspólnika mniejszościowego w spółce z o.o.
[16.10.2016] Pozycję wspólnika w spółce z o.o. wyznacza przede wszystkim ilość posiadanych udziałów oraz procentowy udział w kapitale zakładowym spółki. Ma to bezpośrednie przełożenie chociażby na liczbę głosów czy udział w zysku spółki.
Z racji tego, że uchwały wspólników zapadają co do zasady bezwzględną większością głosów, wspólnik mniejszościowy w większości przypadków nie ma wpływu na podejmowanie decyzji przez zgromadzenie wspólników. Liczne przykłady sporów korporacyjnych pokazują też, że wspólnik mniejszościowy może zostać sprowadzony do roli figuranta w spółce. Niemniej jednak Kodeks spółek handlowych (dalej "k.s.h.") przyznaje wspólnikowi mniejszościowemu pewne uprawnienia, które w niektórych przypadkach mogą stanowić skuteczny środek w walce o prawa i pozycję wspólnika w spółce. Katalog tych uprawnień jest następujący:
1. Prawo kontroli (art. 212 k.s.h.)
Najistotniejszym uprawnieniem wspólnika mniejszościowego jest możliwość wykonywania prawa kontroli w spółce. Prawo to przysługuje każdemu wspólnikowi, niezależnie od ilości posiadanych udziałów (z zastrzeżeniem, że na podstawie umowy spółki możliwe jest jego wyłącznie jeżeli w spółce została ustanowiona rada nadzorcza lub komisja rewizyjna). W ramach wykonywania prawa kontroli wspólnik lub wspólnik z upoważnioną przez siebie osobą może w każdym czasie przeglądać księgi i dokumenty spółki, sporządzać bilans dla swego użytku lub żądać wyjaśnień od zarządu. Zarząd może odmówić wspólnikowi złożenia wyjaśnień lub wglądu do dokumentów, jeżeli uzna, że wspólnik wykorzysta je w celach sprzecznych z interesem spółki i przez to wyrządzi spółce znaczną szkodę. Wspólnik ma w takim przypadku możliwość skorzystania z procedury odwoławczej przed sądem rejestrowym, niemniej jednak w wielu przypadkach przedłużające się postępowanie może skutecznie utrudniać wykonanie prawa kontroli przez takiego wspólnika.
2. Żądanie zbadania rachunkowości oraz działalności spółki (art. 223 k.s.h.)
Wspólnik mniejszościowy może również złożyć wniosek do sądu rejestrowego o wyznaczenie podmiotu uprawnionego do badania sprawozdań finansowych w celu zbadania rachunkowości oraz działalności spółki. Istotne jest jednak to, iż w celu skorzystania z tego uprawnienia wspólnik musi posiadać co najmniej jedną dziesiątą kapitału zakładowego.
3. Żądanie zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników (art. 236 – 237 k.s.h.)
Wspólnik mniejszościowy posiadający co najmniej jedną dziesiątą kapitału zakładowego może również żądać zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników lub umieszczenia określonych spraw w porządku obrad. Również to uprawnienie może być w pewnych sytuacjach blokowane przez zarząd. Wspólnik w pierwszej kolejności powinien zwrócić się bowiem do zarządu spółki z wnioskiem o zwołanie zgromadzenia. Dopiero gdy zarząd w terminie 2 tygodni od przedstawienia mu żądania nie zwoła zgromadzenia, wspólnik może zwrócić się do sądu rejestrowego z wnioskiem o udzielenie upoważnienia do zwołania takiego zgromadzenia.
4. Zaskarżanie uchwał zgromadzenia wspólników (art. 249 – 255 k.s.h.)
Wspólnik mniejszościowy, niezależnie od ilości posiadanych udziałów, ma również możliwość zaskarżania uchwał zgromadzenia wspólników w drodze powództwa o uchylenie uchwały lub powództwa o stwierdzenie jej nieważności. W tym zakresie wspólnik powinien przede wszystkim pamiętać o zgłoszeniu sprzeciwu co do uchwały (jeżeli jest obecny na zgromadzeniu), jak również o złożeniu powództwa w terminie wskazanym w k.s.h. Istotne jest również to, że zaskarżenie uchwały nie wstrzymuje automatycznie postępowania rejestrowego. Jeżeli zatem przedmiotem uchwały jest kwestia podlegająca rejestracji (np. podwyższenie kapitału zakładowego) rekomendowane jest złożenie w pozwie wniosku o zabezpieczenie w postaci zawieszenia postępowania rejestrowego na okres postępowania wywołanego zaskarżeniem uchwały.
5. Żądanie rozwiązania spółki (art. 271 k.s.h.)
Każdy ze wspólników może również żądać rozwiązania spółki przez sąd jeżeli osiągnięcie celu spółki stało się niemożliwe albo jeżeli zaszły inne ważne przyczyny wywołane stosunkami spółki. W praktyce uprawnienie to może znaleźć zastosowanie w przypadku długotrwałego sporu korporacyjnego pomiędzy wspólnikami. Orzeczenie sądu co do rozwiązania spółki oznaczać będzie konieczność jej likwidacji, podziału majątku, a w konsekwencji utratę bytu prawnego oraz zakończenie działalności spółki.
6. Powództwo o naprawienie szkody wyrządzonej spółce (art. 295 k.s.h.)
Jeżeli wspólnik dostrzega nieprawidłowości w działaniu spółki, w szczególności w jej zarządzaniu, to ma on możliwość wniesienia pozwu o naprawienie szkody wyrządzonej spółce (przeciwko członkowi zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidatorowi, jak również innym osobom). Co ważne uprawnienie wspólnika jest w tym zakresie subsydiarne, tj. wspólnik może złożyć powództwo dopiero wtedy gdy sama spółka nie wytoczy go w terminie roku od dnia ujawnienia czynu wyrządzającego szkodę.
Niezależnie od uprawnień kodeksowych, wstępując do spółki wspólnik mniejszościowy powinien zadbać aby postanowienia umowy spółki w sposób należyty zabezpieczały jego interesy. Z punktu widzenia takiego wspólnika istotna może być przede wszystkim ochrona przed "rozwodnieniem" w kapitale zakładowym oraz ochrona przed obowiązkiem wniesienia dopłat (jeżeli możliwość ich wniesienia została przewidziana w umowie). W tym celu konieczne będzie wpisanie w umowie spółki, że uchwały w tych sprawach podejmowane są jednomyślnie lub kwalifikowaną większością głosów, przy których oddanie głosu "przeciw" przez wspólnika mniejszościowego oznaczać będzie niepodjęcie uchwały.
Korzystnym rozwiązaniem dla wspólnika mniejszościowego może być również przyznanie mu uprawnienia osobistego do powołania i odwołania jednego członka rady nadzorczej, co w wielu przypadkach pozwoli na bardziej efektywne wykonywanie prawa kontroli niż w przypadku osobistego wykonywania tego prawa przez wspólnika.
Michał Klimowicz
Adwokat
Treści dostarcza: Leśnodorski, Ślusarek i Wspólnicy
