Przesłanki ogłoszenia upadłości konsumenckiej
[28.11.2011] Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej może zgłosić tylko dłużnik będący osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej (konsument).
Ustawa z dnia 05.12.2008 roku o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2008 roku, Nr 234, poz. 1572) wprowadziła do polskiego systemu prawnego instytucję upadłości konsumenckiej. Zgodnie z zamiarem ustawodawcy, celem nowej instytucji miało być umożliwienie dłużnikom rozpoczęcia życia na nowo "z czystą kartą". Z różnych przyczyn, o których mowa poniżej, instytucja ta jednak nie zdobyła popularności wśród polskich dłużników.
- Przesłanki ogłoszenia upadłości konsumenckiej
Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej może zgłosić tylko dłużnik będący osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej (konsument). Upadłość konsumencka nie obejmuje jednak osób fizycznych, które zaprzestały prowadzenia działalności gospodarczej i zostały wykreślone z ewidencji działalności gospodarczej, jeśli od dnia wykreślenia z ewidencji działalności gospodarczej nie upłynął rok. Po upływie tego okresu tacy dłużnicy mogą złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, nawet wówczas, gdy ich długi pochodzą z zakończonej działalności gospodarczej.
Sąd ogłosi upadłość konsumencką tylko wtedy, jeśli łącznie zostaną spełnione następujące przesłanki:
- dłużnik zgłaszający wniosek jest konsumentem, tj. osobą nieprowadzącą działalności gospodarczej,
- dłużnik jest niewypłacalny, tj. nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań,
- niewypłacalność dłużnika powstała wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności, jak np.: choroba, nieszczęście losowe, czy niezawiniona utrata pracy; przy czym z upadłości konsumenckiej nie będzie mógł w szczególności skorzystać dłużnik, który zaciągnął zobowiązanie będąc niewypłacalnym,
- w okresie 10 lat przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej dłużnik nie był upadłym, ani nie dokonał czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli.
- Przebieg postępowania upadłościowego
Celem upadłości konsumenckiej jest likwidacja majątku dłużnika. Jeżeli dłużnik posiada lokal mieszkalny lub dom, zostanie on sprzedany, a z sumy uzyskanej z jego sprzedaży dłużnikowi zostanie wydzielona kwota odpowiadająca przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres dwunastu miesięcy.
Ponadto, Sąd ustali plan spłaty wierzycieli upadłego dłużnika, w którym określi, w jakim zakresie i w jakim czasie, nie dłuższym niż 5 lat, dłużnik jest zobowiązany spłacać należności niezaspokojone na podstawie planu podziału. W planie podziału Sąd wskaże ponadto, jaka część zobowiązań dłużnika zostanie umorzona po wykonaniu planu spłaty wierzycieli.
W okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli dłużnik nie może dokonywać czynności prawnych przekraczających granice zwykłego zarządu. W przypadku, gdyby dłużnik nie wykonywał obowiązków ustalonych w planie spłaty wierzycieli, Sąd umorzy postępowanie upadłościowe.
Po wykonaniu przez dłużnika obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli, Sąd wyda postanowienie o umorzeniu zadłużenia oraz o zakończeniu postępowania upadłościowego. Upadłość konsumencką można ogłosić raz na 10 lat.
- Wady regulacji prawnej
Przyczyn niewielkiej liczby upadłości konsumenckich w Polsce należy upatrywać w obecnej regulacji prawnej upadłości konsumenckiej. Wśród wielu głosów ocennych dominuje pogląd, że przedmiotowa regulacja jest zbyt restrykcyjna.
Po pierwsze, ogranicza ona krąg osób uprawnionych do skorzystania z upadłości konsumenckiej jedynie do osób fizycznych, które stały się niewypłacalne wskutek "wyjątkowych i niezależnych od dłużnika okoliczności", a tym samym zamyka drogę do oddłużenia osobom, które popadły w spiralę zadłużenia z innych przyczyn. Po drugie, ustawa nie przewiduje możliwości objęcia upadłością konsumencką osób, które nie posiadają żadnego majątku, nawet takiego, który wystarczyłby na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Po trzecie, regulacja ogranicza możliwość skorzystania z upadłości konsumenckiej przez osoby, które prowadzą działalność gospodarczą w sytuacji tzw. samozatrudnienia, tj. prowadzą działalność gospodarczą, nie zatrudniając pracowników. Po wtóre, wskazuje się na nadmierny formalizm procedury dotyczącej ogłoszenia upadłości konsumenckiej.
- Alternatywne rozwiązania
Mimo licznych postulatów odnośnie konieczności nowelizacji obecnie obowiązującej regulacji upadłości konsumenckiej, trudno przewidzieć, kiedy ustawodawca zdecyduje się na wprowadzenie zmian do przedmiotowej regulacji i w jakim pójdą one kierunku.
W związku z powyższym, warto zwrócić uwagę na regulacje prawne dotyczące upadłości konsumenckiej w innych krajach Unii Europejskiej, w tym w szczególności na szczególnie korzystne dla dłużników regulacje prawa angielskiego.
Zgodnie bowiem z motywem 12 preambuły rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29.05.2000 roku w sprawie postępowania upadłościowego, postępowanie upadłościowe wobec dłużnika może zostać wszczęte w państwie członkowskim Unii Europejskiej, w którym dłużnik ma główny ośrodek swojej podstawowej działalności (w skrócie: COMI, z ang. "the centre of main interests"). COMI to miejsce, w którym dłużnik zazwyczaj zarządza swoją działalnością i jako takie jest rozpoznawane przez osoby trzecie (motyw 13 preambuły rozporządzenia 1346/2000). Uznaje się, że COMI dłużnika będącego osobą fizyczną nieprowadzącą działalności gospodarczej znajduje się w miejscu jego zamieszkania oraz w miejscu pobytu.
Ustalenie COMI dłużnika ma podstawowe znaczenie dla dalszego przebiegu postępowania upadłościowego z następujących względów:
- Sąd państwa członkowskiego, na terytorium którego znajduje się COMI dłużnika, jest właściwy dla wszczęcia postępowania upadłościowego (art. 3 ust. 1 rozporządzenia 1346/2000),
- dla postępowania upadłościowego i jego skutków właściwe jest prawo państwa członkowskiego, w którym zostaje wszczęte postępowanie upadłościowe (art. 4 ust. 1 rozporządzenia 1346/2000),
- wszczęcie postępowania upadłościowego przez Sąd państwa członkowskiego podlega uznaniu we wszystkich pozostałych państwach członkowskich z chwilą, gdy orzeczenie stanie się skuteczne w państwie wszczęcia postępowania (art. 16 ust. 1 rozporządzenia 1346/2000),
- wszczęcie postępowania upadłościowego wywołuje w każdym innym państwie członkowskim, bez potrzeby dopełnienia jakichkolwiek formalności, skutki, które wynikają z prawa państwa wszczęcia postępowania (art. 17 ust. 1 rozporządzenia 1346/2000).
Z powyższego wynika, że polski obywatel, mający miejsce zamieszkania i miejsce pobytu w Anglii, może złożyć do angielskiego Sądu wniosek o wszczęcie upadłości konsumenckiej, korzystając z prostszej i szybszej procedury (postępowanie upadłościowe w Anglii trwa zasadniczo 12 miesięcy, a w Polsce nawet 5 lat), a skutki ogłoszenia upadłości w Anglii będą uznane również w Polsce. Należy jednakże podkreślić, że przesłanki do zastosowania korzystniejszego prawa (w tym przypadku prawa angielskiego) muszą być realnie spełnione, a nie jedynie pozorowane, w przeciwnym bowiem razie takie działanie dłużnika może być uznane za naruszenie prawa i prowadzić do odpowiedzialności karnej dłużnika.
Sabina Guzenda, radca prawny w "von Zanthier Kancelaria Prawnicza" sp. k. w Poznaniu
Treści dostarcza von Zanthier Kancelaria Prawnicza sp.k.
