Polecenie oznaczonego działania lub zaniechania w umowie darowizny
[13.07.2015] Istotą umowy darowizny jest zobowiązanie się darczyńcy do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.
Uwagi wstępne
Istotą umowy darowizny jest zobowiązanie się darczyńcy do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Można przypuszczać, że w większości przypadków, ten stosunek prawny wyczerpuje się w prostym przekazaniu określonego prawa majątkowego. Jednakże, ustawowa regulacja wskazuje na to, iż z umową darowizny mogą wiązać się konkretne obowiązki.
Polski ustawodawca w przepisach kodeksu cywilnego regulujących instytucję darowizny (tj. w tytle XXXIII księgi trzeciej ustawy) przewidział możliwość nałożenia przez darczyńcę na obdarowanego obowiązku oznaczonego działania lub zaniechania. Ten dodatkowy element umowy darowizny regulują przepisy art. 893 – 895 kc.
Polecenie
Jak wskazuje art. 893 kc: "darczyńca może włożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie)". Ustawodawca nie przesądza na czyją rzecz owo działanie lub zaniechanie może być zastrzeżone – darczyńca może nałożyć na obdarowanego obowiązek podjęcia takiego działania lub zaniechania które służy interesom zarówno jego samego, obdarowanego, lub jakiegokolwiek innego podmiotu. W literaturze przedmiotu, umowę darowizny w której darczyńca nałożył na obdarowanego tego rodzaju obowiązek nazywa się darowizną obciążoną(1).
Uwagę zwraca końcowy fragment przepisu, zgodnie z którym darczyńca nakładając na obdarowanego obowiązek podjęcia określonego zachowania nie czyni nikogo wierzycielem. Oznacza to, że podmioty na rzecz których dane zachowanie powinno być przed obdarowanego podjęte nie mogą skorzystać z przymusu państwowego w celu zmuszenia obdarowanego do podjęcia określonych działań. Można zatem powiedzieć, iż w tym zakresie mamy do czynienia z zobowiązaniem niezupełnym (naturalnym).
Polecenie zostaje zwykle zamieszczone w samej treści umowy darowizny. Wydaje się, że nic nie stoi na przeszkodzie temu by strony umowy (w przypadku braku tego rodzaju postanowienia) ukształtowały tego rodzaju polecenie w późniejszym porozumieniu.
Rodzaj działania lub zaniechania będącego treścią polecenia nałożonego przez darczyńcę na obdarowanego nie jest przez ustawodawcę regulowany. Tym samym, należy uznać, że w omawianym zakresie prawodawca w żaden sposób nie ogranicza swobody stron (nieprzekraczalnymi granicami są jednak bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy oraz zasady współżycia społecznego). Polecenie oznaczonego zachowania może mieć na względzie zarówno interes majątkowy jak i osobisty danego podmiotu. Należy przy tym odróżnić polecenie od rady czy zalecenia(2). Polecenie dla jego skutecznego zrealizowania może przewidywać częściowe lub nawet całkowite zużycie przedmiotu darowizny.
W przypadku w którym polecenie zawarte w umowie darowizny byłoby z pewnych względów niezgodne z obowiązującym porządkiem prawnym, umowa darowizny nie traci swojej doniosłości prawnej (oczywiście poza nieskutecznym poleceniem). Jednakże, jeśli z treści umowy wynika, że bez obciążenia obdarowanego poleceniem umowa nie zostałaby zawarta, należy przyjąć że cała umowa traci swoją moc prawną. Oczywistym jest, że nieważność umowy darowizny pociąga za sobą nieważność tego elementu tej umowy jakim jest polecenie(3) .
Art. 894 § 1 kc stanowi, iż: "darczyńca, który wykonał zobowiązanie wynikające z umowy darowizny, może żądać wypełnienia polecenia, chyba że ma ono wyłącznie na celu korzyść obdarowanego". W przypadku wykonania umowy darowizny (tj. świadczenia darczyńcy na rzecz obdarowanego) aktualizuje się możliwość żądania wypełnienia przewidzianego umową polecenia. Tego rodzaju sytuacja nie powstanie, jeśli polecenie ma "wyłącznie" na celu korzyść obdarowanego. Paragraf drugi niniejszego artykułu precyzuje kto może żądać wykonania polecenia po śmierci darczyńcy. Są to:
- spadkobiercy darczyńcy,
- właściwy organ państwowy (o ile polecenie ma na względzie interes społeczny).
W literaturze przedmiotu za "właściwy" organ państwowy uprawniony (po śmierci darczyńcy) do domagania się wykonania polecenia uznaje się taki organ państwowy, w związku z którego zakresem działalności pozostają korzyści, jakie określony podmiot osiągnąłby, gdy polecenie zostało wykonane(4). Sam termin "właściwość" należy przy tym rozumieć szeroko, uwzględniając uzewnętrznioną wolę darczyńcy oraz przewidywane korzyści społeczne. Wydaje się, iż w każdym przypadku, organem "właściwym" w rozumieniu ustawy będzie prokurator.
Odmowa wykonania polecenia
W art. 895 § 1 ustawodawca wskazał, iż "obdarowany może odmówić wypełnienia polecenia, jeżeli jest to usprawiedliwione wskutek istotnej zmiany stosunków". Dopełnieniem omawianej regulacji jest paragraf drugi, zgodnie z którym "jeżeli wypełnienia polecenia żąda darczyńca lub jego spadkobiercy, obdarowany może zwolnić się przez wydanie przedmiotu darowizny w naturze w takim stanie, w jakim przedmiot ten się znajduje. Przepisu tego nie stosuje się, gdy wypełnienia polecenia żąda właściwy organ państwowy".
Polski ustawodawca przewiduje 2 typowe przyczyny za sprawą których obdarowany może uchylić się od spełnienia polecenia przewidzianego w umowie darowizny. Pierwszą przyczyną, jest "istotna zmiana stosunków", drugą – "wydanie przedmiotu darowizny w naturze w takim stanie, w jakim przedmiot ten się znajduje". Jednakże, w odniesieniu do drugiej przyczyny, obdarowany może skutecznie uchylić się od wypełnienia polecenia poprzez wydanie przedmiotu darowizny tylko w stosunku do darczyńcy lub jego spadkobierców. Gdy wykonania polecenia żąda właściwy organ państwowy wydanie przedmiotu darowizny nie zwalnia obdarowanego z obowiązku oznaczonego w umowie darowizny działania lub zaniechania.
Pierwsza przyczyna jest niewątpliwie silniejsza, gdyż w odróżnieniu od drugiej jest skuteczna wobec każdego podmiotu. Istotną zmianą stosunków będą takie zdarzenia jak klęski żywiołowe, niemożliwe do przewidzenia katastrofy budowlane, czy nagła i niespodziewana choroba obdarowanego. Ustawodawca nie wskazuje przy tym charakteru "istotnej zmiany stosunków". W zależności od okoliczności konkretnego przypadku, owa "istotność" może mieć charakter zarówno obiektywny jak i subiektywny. Nie musi przy tym koniecznie dotyczyć obdarowanego. Ogólna formuła przewidziana przez prawodawcę umożliwia elastyczne dostosowanie omawianej regulacji do nieprzewidywalnych wypadków życiowych(5) .
autor:
Tomasz Gołowienko, Kancelaria Nowosielski i Partnerzy – Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska
(1) Z. Gawlik, Komentarz do art. 893 Kodeksu cywilnego [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, LEX 2014.
(2) Tamże.
(3) Tamże.
(4) Z. Gawlik, Komentarz do art. 894 Kodeksu cywilnego [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, LEX 2014.
(5) Z. Gawlik, Komentarz do art. 895 Kodeksu cywilnego [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, LEX 2014
Treści dostarcza: Kancelaria Nowosielski Gotkowicz i Partnerzy – Adwokaci i Radcy Prawni
