Przelew wierzytelności zabezpieczonych czasami w szczególnej formie
[09.06.2014] Jednymi z najpewniejszych sposobów zabezpieczeń wierzytelności są zabezpieczenia ustanawiane w formie aktów notarialnych w postaci oświadczeń o poddaniu się egzekucji w trybie art. 777 § 1 pkt 4 i pkt 5 kodeksu postępowania cywilnego (kpc) oraz hipoteki.
Każde z tych zabezpieczeń posiada inne walory prawne, jednak oba rodzaje cechuje trudność podważenia ich skuteczności i ważności chociażby ze względu na formę aktu notarialnego, w której są ustanawiane, a w przypadku hipoteki – również z uwagi na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych.
Coraz częściej oba rodzaje zabezpieczeń ustanawiane są równolegle w celu zabezpieczenia tej samej wierzytelności. W wyniku obrotu prawnego nierzadko zaś zmienia się osoba wierzyciela. O ile przeniesienie zabezpieczeń pod tytułem ogólnym (np. sukcesja w wyniku łączenia czy przejęcia spółek) co do zasady nie budzi wątpliwości, to do skutecznego przeniesienia tych zabezpieczeń na następcę prawnego pod tytułem szczególnym (np. w drodze przelewu wierzytelności – art. 509 kodeksu cywilnego) czasami zwykła forma pisemna umowy nie jest wystarczająca.
Gdy wierzyciel postanowi przenieść wierzytelność, zabezpieczenia mogą również przejść razem z nią. Zgoda dłużnika nie jest wymagana, chyba że w umowie dotyczącej zabezpieczonej wierzytelności strony zastrzegły inaczej. Z punktu widzenia nabywcy wierzytelności ważnym w takim przypadku jest zachowanie nie tylko formy właściwej dla przeniesienia wierzytelności, ale przede wszystkim formy właściwej dla przeniesienia zabezpieczenia.
Nabywca wierzytelności zabezpieczonej aktem notarialnym zawierającym oświadczenie o poddaniu się egzekucji powinien pamiętać o warunkach przejścia takiego zabezpieczenia opisanych w art. 788 kodeksu postępowania cywilnego. Przypomnijmy – oświadczenie o poddaniu się egzekucji, podobnie jak prawomocny wyrok, jest tytułem egzekucyjnym, na podstawie którego można prowadzić egzekucję po nadaniu mu klauzuli wykonalności, bez konieczności wytaczania procesu przeciwko dłużnikowi.
Wierzyciel, przed pójściem do komornika, udaje się do sądu tylko w celu nadania takiemu tytułowi klauzuli wykonalności. W sądzie musi jednak wykazać przejście uprawnień odpowiednim dokumentem – urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo (najczęściej notarialnie) poświadczonym. W praktyce oznacza to, że wystarczy, aby zbywca i nabywca zawarli umowę przelewu wierzytelności w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, a następnie nabywca przedstawił taką umowę w sądzie.
Warto pamiętać, że nowy wierzyciel nie musi się obawiać, gdy przed nabyciem wierzytelności sąd – na wniosek poprzedniego wierzyciela – nadał już tytułowi egzekucyjnemu klauzulę wierzytelności (a więc już mogła być prowadzona egzekucja). Sąd Najwyższy potwierdził (uchwała z dnia 4 sierpnia 1992 r., III CZP 94/92, OSNC 1993, nr 3, poz. 32), że nie ma przeszkód, by nabywca wierzytelności zabezpieczonej oświadczeniem o poddaniu się egzekucji wystąpił w takim przypadku z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności na swoją rzecz.
Jest więc bez znaczenia, czy przeniesienie wierzytelności nastąpiło przed, czy też po złożeniu wniosku o wszczęcie egzekucji przez poprzedniego wierzyciela. Wystarczy, aby przejście zostało wykazane dokumentem z podpisem notarialnie poświadczonym, po złożeniu oświadczenia o poddaniu się egzekucji przez dłużnika.
Pewne ułatwienie dla przejścia hipoteki wprowadziła nowelizacja ustawy o księdze wieczystych i hipotece (ukwh) – od 20 lutego 2011 r. sama hipoteka nie jest już przedmiotem obrotu. Jej przejście jest jedynie konsekwencją przelewu wierzytelności hipotecznej. Jeżeli więc strony zawrą umowę przelewu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, hipoteka przechodzi na nabywcę wierzytelności wraz z wierzytelnością.
Dla wywołania skutku przeniesienia hipoteki niezbędna jest jednak forma szczególna umowy – do przeniesienia konieczny jest konstytutywny wpis w księdze wieczystej. Z tego powodu co najmniej podpis zbywcy wierzytelności na umowie przelewu powinien być potwierdzony przez notariusza. Bez zachowania tej formy hipoteka nie zostanie przeniesiona wraz z wierzytelnością. Samo oświadczenie woli nabywcy wierzytelności może być już złożone w zwykłej formie pisemnej.
W praktyce najczęściej cała umowa przelewu wierzytelności hipotecznej wraz z hipoteką jest zawierana w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Nowy wierzyciel hipoteczny wraz z wnioskiem o wpis zmiany powinien złożyć do sądu wieczysto-księgowego oryginał umowy przelewu w takiej formie Od wniosku o należna jest opłata stała w wysokości 60 zł (art. 44 ust. 1 pkt 6 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Jeszcze inaczej przeniesienie hipoteki wygląda przy przenoszeniu wierzytelności z dokumentów zbywalnych przez indos lub na okaziciela (art. 831 ukwh), np. weksla zabezpieczonego hipoteką. Tu forma podlega szczegółowym przepisom regulującym przenoszenie papierów wartościowych, ułatwiając obrót prawny takich wierzytelności.
Nabywca wierzytelności hipotecznej powinien pamiętać o jeszcze jednej rzeczy – przeniesienie wierzytelności hipotecznej nie dotyczy przelewu roszczeń o świadczenia uboczne (art. 83 ukwh). Ograniczenie to dotyczy np. roszczeń o odsetki. Aby skutecznie przenieść hipotekę zabezpieczającą roszczenia uboczne, należy zawrzeć stosowną umowę przelewu. Właściwą będzie tu także forma z podpisami notarialnie poświadczonymi.
Czasami zdarza się, że hipoteka zabezpiecza kilka wierzytelności jednego wierzyciela, który jednak chce przelać na nabywcę tylko jedną z nich. W takim wypadku, co do zasady hipoteka przechodzi na nabywcę proporcjonalnie do wysokości tej jednej wierzytelności, a w stosunku do sumy wierzytelności zabezpieczonych daną hipoteką. Zbywca i nabywca mogą zawsze uzgodnić inny zakres hipoteki, a nawet przenieść wierzytelność bez hipoteki. W takim przypadku były wierzyciel hipoteczny powinien zawiadomić o tym niezwłocznie właściciela nieruchomości.
Oczywiście oba przypadki przeniesienia uprawnień do zaspokojenia się z zabezpieczeń ustanawianych w formie aktu notarialnego podlegają ogólnej zasadzie, zgodnie z którą zbywcy musi przysługiwać przenoszone prawo i nie może on przenieść na nowego wierzyciela więcej, niż sam posiada. Nabywca nie może więc zaspokoić się w stopniu większym, niż przysługiwał zbywcy przeniesionych wierzytelności z zabezpieczeniem.
Monika Skaba-Szklarska, adwokat w kancelarii prawnej D. Dobkowski sp.k. stowarzyszonej z KPMG w Polsce
Treści dostarcza: KPMG
