Oddalenie wniosku o upadłość na podstawie art. 13 PrUpN
[11.10.2013] Po złożeniu przez spółkę handlową wniosku o upadłość i oddaleniu tego wniosku na podstawie art. 13 ust. 1 PrUpN z powodu braku majątku na zaspokojenie kosztów postępowania, nasuwa się wiele pytań dotyczących w szczególności tego, co dzieje się z taką "bardziej niż niewypłacalną" spółką.
Ogłoszenie upadłości ma na celu służyć zaspokojeniu (choćby niepełnemu) wierzycieli upadłego. Ratio legis art. 13 PrUpN w tym kontekście wydaje się jasne: skoro zgłaszający upadłość niewypłacalny dłużnik nie ma nawet wystarczających środków na pokrycie kosztów postępowania, albo majątek ten jest obciążony rzeczowo w stopniu uniemożliwiającym zaspokojenie wierzycieli z majątku nie obciążonego, nie zostanie osiągnięty cel postępowania. W związku z tym postępowanie upadłościowe w ogóle nie powinno być wszczęte (uchwała SN z 29.10.1997 r., III CZP 51/97, OSNC 1998, Nr 3, poz. 37). Jeśli majątek co prawda wystarczy na pokrycie kosztów, jednak nie wystarczy nawet na częściowe zaspokojenie wierzycieli zasada ta również powinna mieć zastosowanie, ponieważ przeprowadzenie postępowania nie jest celem samym w sobie.
W pierwszej kolejności należy ustalić kiedy majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania i co zalicza się do majątku w rozumieniu art. 13 PrUpN.
Oceny wartości majątku można dokonać na podstawie wartości aktywów znajdujących się w majątku dłużnika, a zatem ruchomości, nieruchomości oraz wartości niematerialnych i prawnych i przyrównać je z wielkością kosztów postępowania koniecznych do poniesienia w całym jego toku (Zimmermann, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, 2. wydanie, 2012; art. 13 n. b. 4.).
O ile opisanie majątku w oparciu o przesłanki opisane powyżej wydaje się skomplikowane i trudne do oszacowania, o tyle w sposób prostszy można określić wartość majątku w oparciu o inne łatwiejsze do ustalenia przesłanki. Jeden z poglądów proponuje przyjęcie założenia, że przy ocenie, czy majątek dłużnika wystarczy na zaspokojenie kosztów postępowania, nie należy brać pod uwagę majątku, który ulega wyłączeniu z masy upadłości.
Również wierzytelności i roszczenia przysługujące dłużnikowi nie należą do majątku w rozumieniu art. 13 ust. 1 PrUpN (Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze, Komentarz, 8. wydanie, 2011, art. 13 n. b. 6). Według sądu najwyższego należności nieściągnięte dotąd przez dłużnika są wątpliwe co do możności ich zrealizowania i mają jedynie charakter "możliwości" czy też nadziei na znalezienie się w majątku dłużnika, w związku z czym nie mogą być traktowane jako jego element (SN post. z 1.4.2003 r. (II CKN 484/02, Pr. Sp. 2003, Nr 11, s. 59)).
W odróżnieniu od ust. 2 art. 361 PrUpN, który wyraźnie mówi o "funduszach płynnych", przepis ust. 1 art. 13 PrUpN ma na względzie cały majątek dłużnika a nie tylko środki pieniężne lub papiery wartościowe albo rzeczy ruchome dające się łatwo spieniężyć. Majątek dłużnika nie wystarcza jednak- zdaniem Sądu Najwyższego – na pokrycie kosztów postępowania nie tylko z braku dostatecznych środków majątkowych, lecz także wtedy, gdy wprawdzie środki takie istnieją, ale nie można ich spieniężyć lub ich spieniężenie wymaga pokonania nadzwyczajnych trudności (SN w postanowieniu z 1.4.2003 r. (II CKN 484/02, Pr. Sp. 2003, Nr 11, s. 59).
W związku z powyższym nasuwa się pytanie jakie są losy spółki po oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości.
Co do zasady dłużnik po oddaleniu wniosku nie traci bytu prawnego i istnieje dalej w takiej samej formie. Dłużnik taki, jako niewypłacalny jeszcze bardziej niż dłużnik, którego wniosek nie został oddalony i który znajduje się w upadłości, stanowi duże zagrożenie dla rynku, co może budzić wątpliwości co do zasadności jego dalszego bytu.
Podobne zagadnienie występuje, gdy postępowanie zostaje umorzone z przyczyny braku majątku dłużnika wystarczającego na dalsze zaspokojenie kosztów postępowania (art. 361 PrUpN). Jeśli przedsiębiorca, w stosunku do którego ogłoszono upadłość, był osobą prawna lub inną jednostką organizacyjną, rozstrzygnięcia wymaga przede wszystkim, czy w wyniku zakończenia postępowania upadłościowego podmiot ten stracił swój byt prawny. Prawo upadłościowe nie reguluje tej kwestii. Odpowiedzi można szukać w poszczególnych przepisach szczególnych, odnoszących się do danych osób prawnych lub jednostek organizacyjnych.
W doktrynie wyrażane są wątpliwości co do dalszego bytu prawnego podmiotów po umorzeniu postępowania w związku z brakiem majątku na pokrycie kosztów postępowania (art 361 PrUpN). Podmiot, w stosunku do którego umorzono postępowanie z uwagi na brak majątku na pokrycie jego kosztów nie posiada w ogóle majątku, jest z reguły obciążony znacznymi długami, zwykle nie spełnia nawet minimum warunków przepisanych dla nowo powstających spółek prawa handlowego (Gurgul, art. 361 n. b. 4.).
Racjonalnemu ustawodawcy nie można przypisać woli wprowadzenia takich podmiotów do normalnego obrotu, tym bardziej, że spółka, co do której postępowanie upadłościowe zostało w pełni przeprowadzone, musi ulec wykreśleniu z rejestru handlowego, natomiast spółka nie mającej środków nawet na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego nie ponosi żadnych ograniczeń (Gurgul, art. 361 n. b. 4). Argumentację tą można zastosować analogicznie w przypadku oddalenia wniosku z przyczyny braku majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania (art. 13 PrUpN). Sytuacja nie różni się od opisanej powyżej.
Inne skutki prawne umorzenia postępowania bądź oddalenia wniosku wynikają częściowo z poszczególnych ustaw regulujących dane osoby prawne lub jednostki organizacyjne. I tak np. w przypadku przedsiębiorstw państwowych należy przytoczyć art. 14 GospAdmWprow, który stanowi:
"Wykreślenie z rejestru przedsiębiorstw państwowych przedsiębiorstwa, w stosunku do którego przed dniem wejścia w życie ustawy postępowanie upadłościowe zostało zakończone lub nie może być wszczęte, albo zostało umorzone, w przypadku gdy jego majątek nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego, następuje na wniosek organu założycielskiego". Zwrot "postępowanie upadłościowe nie może być wszczęte" obejmuje wystąpienie sytuacji oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 PrUpN.
W przypadku spółdzielni zdaniem doktryny spółdzielnia "powinna być wykreślona z rejestru także w razie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13 lub umorzenia postępowania na podstawie art. 218 § 1 pkt 1 PrUp" (M. Gersdorf, Prawo spółdzielcze. Komentarz, Warszawa 1985, s. 211). Wyraźnie przewiduje taką sytuację art. 133 PrSpółdz umożliwiając wykreślenie na odpowiedni wniosek spółdzielni z rejestru, jeśli jej majątek nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego.
W przypadku spółek prawa handlowego, spółka ulega rozwiązaniu i wykreśleniu z rejestru handlowego tylko wtedy, gdy wszczęte co do niej postępowanie upadłościowe zostaje zakończone w sposób przewidziany w przepisie art. 368 PrUpN. W przepisach art. 289 § 1 i art. 477 § 1 KSH oraz art. 368 ust. 1 i 2, art. 369 ust. 1 oraz art. 370 ust. 3 PrUpN termin "ukończenia postępowania upadłościowego" zastąpiono terminem "zakończenia postępowania upadłościowego".
Można ewentualnie z tego wnioskować, że zmiana terminu niesie za sobą zmianę znaczeniową i chodzi tu o wszystkie sposoby zakończenia postępowania, w tym również braku jego wszczęcia na skutek oddalenia. W świetle przepisów art. 85 § 1 i 2 oraz art. 289 § 2 i art. 477 § 2 KSH, brzmiących tak samo jak odpowiednie przepisy kodeksu handlowego, wola ustawodawcy może być interpretowana w ten sposób, że spółka nadal ulega wykreśleniu z rejestru tylko w sytuacji przewidzianej w przepisach art. 368 ust. 1 i 2 PrUpN (tak Gurgul, art. 361 n. b. 21). Za takim rozumieniem przemawia również porównanie z prawem przedsiębiorstw państwowych, które również posługuje się terminem "zakończenia". Gdyby "zakończenie" było rozumiane tak szeroko, że obejmowałoby również oddalenie wniosku o zgłoszenie upadłości, art. 14 GospAdmWprow nie wymieniałby jako podstawy wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru, obok zakończenia postępowania również sytuacji, gdy postępowanie nie może być wszczęte. Skoro prawo przedsiębiorstw państwowych i spółdzielni reguluje skutki oddalenia wniosku również z braku regulacji w kodeksie spółek handlowych można wywnioskować zamiar ustawodawcy, aby spółki handlowe po oddaleniu wniosku nadal istniały.
Prawomocne oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie pozbawia dłużnika możliwości wystąpienia z nowym wnioskiem w przypadku zmiany okoliczności faktycznych, które miały miejsce po wydaniu postanowienia o oddaleniu wniosku. W sytuacji gdy brak jest nowych okoliczności ponownie złożony wniosek podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2 KPC).
Oprócz tego możliwe, i w przypadku spółek prawa handlowego w celu zakończenia ich bytu w związku z opisaną powyżej sytuacją konieczne, jest wszczęcie zwykłego postępowania likwidacyjnego i wykreślenie spółki z rejestru. Prawo spółek handlowych nie zna innej formy doprowadzenia do ustania bytu podmiotu aniżeli likwidacja zwykła lub upadłościowa.
Kolejnym zagadnieniem jest wpływ oddalenia wniosku na obowiązek zgłaszania upadłości.
Zgodnie z przyjętym i utrwalonym stanowiskiem komentatorów i doktryny osoby uprawnione i zobowiązane do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie powinny zważając na przesłanki art. 13 ust. 1 PrUpN rezygnować ze złożenia wniosku . Sąd Najwyższy uznał, że nawet w sytuacji, gdy zdaniem likwidatora stowarzyszenia prowadzącego działalność gospodarczą majątek stowarzyszenia nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego, nie może on samodzielnie rezygnować ze zgłoszenia do sądu wniosku o ogłoszenie upadłości. Tylko do sądu należy ocena i rozstrzygnięcie o uwzględnieniu bądź oddaleniu wniosku ze względu na brak środków na pokrycie jego kosztów (orz. SN z 19.6.1996 r., III CZP 66/96, OSNC 1996, Nr 10, poz. 133).
Odnosząc się do kwestii odpowiedzialności organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych za zgłoszenie upadłości obowiązek ten spoczywa zgodnie z treścią art. 20 PrUpN między innymi na "każdym, kto ma prawo ją reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami".
W tym kontekście ciekawy jest wyrok Sądu Najwyższego II CSK 142/08 – wyrok SN – Izba Cywilna z dnia 24.09.2008, w którym SN uznaje, że wniosek nie został złożony we właściwym czasie w rozumieniu art. 299 § 2 KSH, jeżeli majątek spółki w danym momencie nie wystarczył już na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego.
Z tego wynikałoby, że sąd może uznać, iż organ zgłaszający upadłość w momencie, kiedy spełnione są przesłanki art. 13 PrUpN, zawsze robi to już w niewłaściwym czasie i w związku z tym nie uniknie odpowiedzialności za spóźnione złożeniewniosku o ogłoszenie upadłości. Taka wykładnia w konsekwencji mogłaby prowadzić co może prowadzić do niechęci składania wniosku w sytuacji gdy spełnione są przesłanki art. 13 PrUpN.
Reasumując spółka, która skladając wniosek o ogłoszenie upadłości obawia się, że zostanie on oddalony na podstawie art. 13 PrUpN lub spółka, której wniosek został na tej podstawie oddalony, powinna mieć na uwadze następujące okoliczności/przesłanki:
1. Sąd dokonując oceny majątku nie będzie odnosił się tylko i wyłącznie do środków płynnych, ale dokona oceny na podstawie wartości aktywów znajdujących się w majątku dłużnika, wyłączając z tego majątek, który ulega wyłączeniu z masy upadłości oraz wierzytelności i roszczenia.
2. Majątek w rozumieniu przepisu co prawda nie jest ograniczany do "środków płynnych" jak ma to miejsce w art. 361 ust 2 PrUpN, jednak majątku może nie wystarczyć również wtedy, gdy środki inne niż płynne istnieją, ale nie można ich spieniężyć lub ich spieniężenie wymaga pokonania nadzwyczajnych trudności.
3. W sytuacji, w której spółka chce zaprzestać prowadzenia działalności i zrezygnować ze swojego bytu prawnego istnieją dwie możliwości prawne:
– jeśli okoliczności faktyczne zmieniły się, może po raz kolejny złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości
– jeśli nie nastąpiły zmiany okoliczności faktycznych spółka może w tym celu wszcząć zwykłe postępowanie likwidacyjne, które w konsekwencji będzie i tak skutkowało kolejnym wnioskiem o ogłoszenie upadłości.
4. Osoby uprawnione i zobowiązane do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie mogą nawet gdy w ich ocenie zostały spełnione przesłanki art. 13 ust. 1 PrUpN rezygnować ze zgłoszenia wniosku tylko są zobowiązane do złożenia wniosku i pozostawienia ocenie sądu faktu występowania okoliczności uzasadniających oddalenie wniosku. Niekoniecznie takie złożenie uchroni osoby uprawnione i zobowiązane do jego złożenia od odpowiedzialności na podstawie art. 299 § 2 KSH, ponieważ wniosek złożony w momencie całkowitej niewypłacalności, może zostać uznany przez sąd za złożony w niewłaściwym czasie.
Karolina Barałkiewicz – Sokal, radca prawny
Magdalena Oliwiecka, Referendarin (aplikant niemiecki)
Treści dostarcza von Zanthier Kancelaria Prawnicza sp.k.
