Przyrzeczenie publiczne
[15.04.2015] Przyzwoitość nakazuje dotrzymywać danego słowa. Obietnica – to dług. Zdaje się jednak że w czasach natarczywych reklam i niekończących się festiwali obietnic wyborczych rzucane na wiatr zapewnienia traktujemy z właściwą przezornością i dystansem.
Uwagi wstępne
Przyzwoitość nakazuje dotrzymywać danego słowa. Obietnica – to dług(1). Zdaje się jednak że w czasach natarczywych reklam, promocji, konkursów i niekończących się festiwali obietnic wyborczych rzucane na wiatr zapewnienia traktujemy z właściwą przezornością i dystansem. Warto jednak pamiętać o tym, że nasze słowa mają swoją wagę, i że w świetle prawa zobowiązań pewne deklaracje mogą w konkretnym kontekście nabrać mocy prawnej i stać się źródłem prawnie wiążącego stosunku zobowiązaniowego.
Przykładem takiego jednostronnego oświadczenia kreującego prawnie doniosły stosunek zobowiązaniowy jest przyrzeczenie publiczne uregulowane w tytule XXXVI księgi trzeciej ustawy kodeks cywilny.
Regulacja artykułów 919 – 921 kc
Zgodnie z treścią art. 919 § 1: „kto przez ogłoszenie publiczne przyrzekł nagrodę za wykonanie oznaczonej czynności, obowiązany jest przyrzeczenia dotrzymać”. W § 2 postanowiono, iż „jeżeli w przyrzeczeniu nie był oznaczony termin wykonania czynności ani nie było zastrzeżenia, że przyrzeczenie jest nieodwołalne, przyrzekający może je odwołać. Odwołanie powinno nastąpić przez ogłoszenie publiczne w taki sam sposób, w jaki było uczynione przyrzeczenie. Odwołanie jest bezskuteczne względem osoby, która wcześniej czynność wykonała”.
Przyrzeczenie publiczne jest jednostronną czynnością prawną. W konsekwencji, zobowiązanie powstaje już w momencie złożenia odpowiedniego oświadczenia woli przez przyrzekającego. Złożone przez przyrzekającego oświadczenie wiąże go wobec osób, do których zostało skierowane, i zobowiązuje go do spełnienia obiecanego świadczenia (nagrody) w razie wykonania czynności wskazanej w tym oświadczeniu(2).
Doktryna prawa wyróżnia dwie podstawowe odmiany przyrzeczenia publicznego:
- przyrzeczenie publiczne zwykłe (art. 919 kc),
- przyrzeczenie publiczne nagrody konkursowej (art. 921 kc).
Podstawowym celem przyrzeczenia publicznego zwykłego jest zachęcenie niesprecyzowanej liczby zainteresowanych osób (zwykle przyrzekający dąży do tego by jego oświadczenie dotarło do jak najszerszego grona osób) do podjęcia określonego działania czy też wykonania określonej czynności (którym może być każdy czyn ludzki prawnie dozwolony – zarówno działanie jak i zaniechanie). Przyrzekający obiecuje przy tym, że tego, który podejmie się określonego działania, czeka nagroda. Najbardziej typowymi przykładami przyrzeczeń publicznych są przypadki w których przyrzekający stara się zachęcić jak największą liczbę osób do, np. podjęcia poszukiwań zaginionej rzeczy, czy też pomocy w odnalezieniu poszukiwanej przez przyrzekającego osoby. Co ważne, w przypadku przyrzeczenia publicznego zwykłego, ustalenie tego, czy doszło do realizacji działania za które przyrzekający obiecał nagrodę musi być możliwe bez odwoływania się do ocen wartościujących.
Przyrzeczenie publiczne nagrody konkursowej (uregulowane w art. 921 kc) ma na celu zachęcienie jak największej liczby zainteresowanych osób do wzięcia udziału w konkursie. Najczęściej jest ono wykorzystywane w celu zorganizowania konkursu na najlepszą pracę artystyczną, naukową, publicystyczną czy jakąkolwiek inną.
Przyrzekającym może być każdy podmiot prawa cywilnego („kto”) – osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną której odrębny przepis przyznaje zdolnośc prawną.
Aby można było mówić o przyrzeczeniu publicznym, oświadczenie woli musi być dokonane w drodze ogłoszenia publicznego (np. komunikat prasowy, ogłoszenie radiowe lub internetowe, zamieszczenie wiadomości na plakacie, ulotce, lub zwyczajne ogłoszenie ustne na zgromadzeniu).
Przyrzekający zwykle ogłasza swoje oświadczenie do niesprecyzowanego bliżej kręgu osób. Nie oznacza to jednak tego, że nie może on tego kręgu w wybrany przez siebie sposób zawężyć (np. poprzez wskazanie pewnych ogólnie ujętych cech odróżniających adresatów przyrzecznia od reszty podmiotów). Ustawodawca w zasadzie nie ogranicza w tej kwestii przyrzekającego. Jednakże, trudno mówić o przyrzeczeniu publicznym w przypadku skierowania oświadczenia do zindywidualizowanego, jednostkowego adresata. Przyrzekający może również pewne grupy osób wyłączyć z kręgu uprawnionych do ubiegania się o nagrodę.
W analizowanym stosunku zobowiązaniowym, świadczeniem które przyrzekający zobowiązuje się spełnić jest ustalona przez niego w treści przyrzeczenia nagroda.
Nagroda może mieć zarówno charakter pieniężny, niepieniężny (np. nagroda rzeczowa) jak i honorowy (np. dyplom). Ustawodawca nie dookreślił tego pojęcia, więc należy przyjąć że może nią być w zasadzie wszystko. Przyrzekający ma w tej kwestii zagwarantowaną daleko idącą swobodę. Ustawodawca nie wymaga nawet by sama nagroda była jednoznacznie określona. Wystarczy że w oświadczeniu przyrzekającego wskazane zostaną zasady wedle których, w chwili wykonania zobowiązania, nastąpi ustalenie świadczenia. Możliwa jest też taka sytuacja w której nagroda zostanie ustalona przez osobę trzecią już po dokonaniu przyrzecznia publicznego(3).
Jeżeli nagroda nie została przez przyrzekającego dostatecznie doprecyzowana, a między nim a osobą która zrealizowała określone w treści przyrzeczenia działanie i jest z tego tytułu uprawniona do domagania się świadczenia dochodzi na tym tle do sporu, wydaje się, że dopuszczalne jest ustalenie nagrody przez sąd na żądanie uprawnionego do nagrody.
Przyrzeczenie publiczne może być odwołane. Istotne przy tym jest to by odwołanie przyrzeczenia nastąpiło w drodze ogłoszenia publicznego dokonanego w taki sam sposób w jaki doszło do jego złożenia. Odwołanie przyrzeczenia ogłoszone po zrealizowaniu przez kogoś działania uprawniającego do domagania się od przyrzekającego nagrody nie wywołuje skutków. Jeśli odwołanie ogłoszono zanim ktokolwiek zdołał daną czynność wykonać, przyrzekający nie jest związany stosunkiem zobowiązaniowym z osobami do których skierował przyrzeczenie. Skoro przyrzeczenie może być odwołane, to należy przyjąć iż może być ono również zmienione.
Przyrzeczenia publicznego nie można odwołać w sytuacji w której przyrzekający wyraźnie zastrzeże iż przyrzeczenie jest nieodwołalne oraz wtedy, kiedy w przyrzeczeniu został oznaczony termin wykonania czynności.
Śmierć przyrzekającego nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania z przyrzeczenia publicznego. Zobowiązanie przyrzekającego przechodzi na jego spadkobierców(4).
Jeżeli czynność wykonało kilka osób niezależnie od siebie, każdej z nich należy się nagroda w pełnej wysokości, chyba że została przyrzeczona tylko jedna nagroda (art. 920 § 1 kc). Jeżeli była przyrzeczona tylko jedna nagroda, otrzyma ją osoba, która pierwsza się zgłosi, a w razie jednoczesnego zgłoszenia się kilku osób – ta, która pierwsza czynność wykonała (920 § 2 kc). Jeżeli czynność wykonało kilka osób wspólnie, w razie sporu sąd odpowiednio podzieli nagrodę (920 § 3 kc).
Wskazane trzy reguły odnoszą się do przyrzeczeń publicznych zwykłych (czyli do przyrzeczeń z art. 919 kc). Mają charakter dyspozytywny i obowiązują o tyle, o ile przyrzekający nie określi odmiennych zasad przyznania nagród.
W art. 921 kc ustawodawca polski uregulował przyrzeczenie publiczne nagrody konkursowej. Publiczne przyrzeczenie nagrody za najlepsze dzieło lub za najlepszą czynność jest bezskuteczne, jeśli nie został w nim oznaczony termin, w ciągu którego można ubiegać się o nagrodę (art. 921 § 1 kc). Obowiązkowym elemenem tej konstrukcji jest oznaczenie przez przyrzekającego terminu. Oznacza to, że przyrzeczenie nagrody konkursowej jest nieodwołalne. W literaturze przedmiotu przyjmuje się, że zaniechanie określenia terminu przez przyrzekającego powoduje tzw. bezskuteczność zawieszoną, a nie nieważność bezwzględną przyrzeczenia publicznego(5). Samowolne przesuwanie terminu konkursu jest niedopuszczalne(6).
Ocena, czy i które dzieło lub czynność zasługuje na nagrodę, należy do przyrzekającego, chyba że w przyrzeczeniu nagrody zastrzeżono inaczej (art. 921 § 2 kc). Ocena przyrzekającego jest zatem poza kontrolą. Oczywistym jest w kontekście treści niniejszego przepisu to, iż osoba która wykonała dzieło nie może żądać na drodze sądowej ustalenia iż wykonane przez nią dzieło jest najlepsze spośród wszystkich innych biorących udział w konkursie(7).
Przyrzekający nagrodę nabywa własność nagrodzonego dzieła tylko wtedy, gdy to zastrzegł w przyrzeczeniu. W wypadku takim nabycie własności następuje z chwilą wypłacenia nagrody. Przepis ten stosuje się również do nabycia praw autorskich albo praw wynalazczych (921 § 3 kc).
autor:
Tomasz Gołowienko, Kancelaria Nowosielski, Gotkowicz i Partnerzy – Adwokaci i Radcy Prawni z Gdańska
(1) Przysłowie suahili, podaję za: https://pl.wikiquote.org/wiki/Przys%C5%82owia_suahili
(2) A. Janiak, Komentarz do art. 919 Kodeksu cywilnego [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, LEX 2014.
(3) Tamże.
(4) Tamże.
(5) A. Janiak, Komentarz do art. 921 Kodeksu cywilnego [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, LEX 2014.
(6) wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1969 r. (II CR 72/69, OSNC 1970, nr 2, poz. 36).
(7) A. Janiak, Komentarz do art. 921 Kodeksu cywilnego [w:] A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania – część szczególna, LEX 2014.
Treści dostarcza: Kancelaria Nowosielski Gotkowicz i Partnerzy – Adwokaci i Radcy Prawni
